Władza rodzicielska

„Zabiorę jej/jemu prawa rodzicielskie” – to kolejne sformułowanie, które często pojawia się w rozmowach z klientami, a rzadko trafnie oddaje to, co prawo rzeczywiście przewiduje. Władza rodzicielska to nie jedno rozstrzygnięcie typu „tak” albo „nie” – to zestaw instrumentów, które sąd może stopniować: od drobnych ograniczeń, przez zawieszenie, aż po całkowite pozbawienie. Większość spraw kończy się gdzieś pośrodku tej skali, a nie na jej skrajnych biegunach.

Ta zakładka wyjaśnia, czym jest władza rodzicielska, kiedy i jak sąd może ją ograniczyć, zawiesić lub odebrać, oraz jak wygląda sytuacja rodziców żyjących w rozłączeniu.

Czym jest władza rodzicielska

To ogół praw i obowiązków rodziców wobec dziecka – obejmuje w szczególności obowiązek i prawo do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do jego wychowania, z poszanowaniem jego godności i praw. Dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do osiągnięcia pełnoletności.

Zasada obojga rodziców. Władza rodzicielska przysługuje co do zasady obojgu rodzicom. Jeśli jedno z nich nie żyje, nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, zostało jej pozbawione albo jej władza uległa zawieszeniu – przysługuje ona wyłącznie drugiemu z rodziców. Jeśli żadnemu z rodziców władza rodzicielska nie przysługuje (albo rodzice są nieznani) – dla dziecka ustanawia się opiekę.

Jak wykonuje się władzę, gdy przysługuje obojgu. Każde z rodziców, którym przysługuje władza rodzicielska, jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają jednak wspólnie – a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. To ważny mechanizm: nawet przy pełnej władzy obojga rodziców, w kwestiach kluczowych (np. wyborze szkoły, leczeniu, wyjeździe za granicę) jedno z rodziców nie może samodzielnie narzucić swojej decyzji drugiemu – brak zgody kieruje sprawę do sądu.

Rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską – każde z nich, jeśli władza przysługuje obojgu, może działać samodzielnie. Są jednak sytuacje, w których żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka – np. przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców (chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz dziecka albo o należne mu alimenty). W takich przypadkach sąd opiekuńczy ustanawia dla dziecka reprezentanta – zwykle adwokata lub radcę prawnego mającego szczególną znajomość spraw dotyczących dzieci.

Zarząd majątkiem dziecka. Rodzice są obowiązani sprawować z należytą starannością zarząd majątkiem dziecka, ale nie obejmuje to zarobku dziecka ani przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku. Na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka rodzice muszą uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego.

Rodzice żyjący w rozłączeniu

To sytuacja, z którą nasza kancelaria styka się najczęściej – rodzice rozstają się, ale władza rodzicielska przysługuje nadal obojgu.

Jeśli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może – ze względu na dobro dziecka – określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeśli przedstawią oni zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie o sposobie jej wykonywania i utrzymywania kontaktów.

W braku porozumienia. Jeśli rodzice nie są w stanie dojść do porozumienia, sąd – uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców – sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów. Sąd może przy tym powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka – jeśli przemawia za tym dobro dziecka. To rozwiązanie pośrednie, częściej spotykane w praktyce niż pełne pozbawienie władzy rodzicielskiej – drugi rodzic zachowuje np. prawo współdecydowania o najważniejszych sprawach dziecka (edukacja, leczenie), nie uczestnicząc w bieżącej pieczy nad nim.

Rodzeństwo. Zasadą jest, że rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.

Stopniowanie ingerencji sądu – gdy dobro dziecka jest zagrożone

To kluczowy element tej zakładki: polskie prawo nie zna wyłącznie dwóch skrajnych stanów (pełna władza albo jej całkowite pozbawienie). Przewiduje całą skalę środków, które sąd opiekuńczy dobiera proporcjonalnie do sytuacji.

Zarządzenia sądu opiekuńczego (art. 109 KRO)

Jeśli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Może w szczególności:

zobowiązać rodziców i dziecko do określonego postępowania – np. do pracy z asystentem rodziny, korzystania z innych form wsparcia rodziny, skierować dziecko do placówki wsparcia dziennego, a rodziców do placówki lub specjalisty zajmującego się terapią rodzinną czy poradnictwem,
określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać ich innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun,
poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,
skierować dziecko do placówki sprawującej częściową pieczę (np. przygotowującej zawodowo),
jako środek najdalej idący spośród tych w tym katalogu – zarządzić umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej (rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub instytucjonalnej pieczy zastępczej) albo w odpowiedniej placówce leczniczej.

Sąd może też powierzyć zarząd majątkiem dziecka ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

Zasada pomocniczości przy umieszczeniu w pieczy zastępczej. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej może nastąpić jedynie wówczas, gdy uprzednio zastosowane łagodniejsze środki oraz inne formy pomocy rodzinie nie doprowadziły do usunięcia stanu zagrożenia dobra dziecka – chyba że konieczność niezwłocznego zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wynika z poważnego zagrożenia jego dobra, w szczególności życia lub zdrowia. Ustawa wprost zastrzega: umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej wbrew woli rodziców wyłącznie z powodu ubóstwa nie jest dopuszczalne.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej

W razie przemijającej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej (np. czasowej niezdolności rodzica, długotrwałego pobytu za granicą czy leczenia) sąd opiekuńczy może orzec jej zawieszenie. Zawieszenie zostaje uchylone, gdy jego przyczyna odpadnie – to środek z założenia tymczasowy, odwracalny.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej

To najdalej idący środek. Sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, jeśli:

władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, albo
rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej, albo
rodzice w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone wobec obojga rodziców albo tylko wobec jednego z nich. Sąd może także pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeśli mimo wcześniej udzielonej pomocy (środków z art. 109 § 2 pkt 5, a więc skierowania dziecka do pieczy zastępczej) nie ustały przyczyny takiego zarządzenia – w szczególności, gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Przywrócenie władzy rodzicielskiej. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest stanem nieodwracalnym – w razie ustania przyczyny, która była jego podstawą, sąd opiekuńczy może władzę rodzicielską przywrócić.

Pozbawienie lub zawieszenie w wyroku rozwodowym. Te same rozstrzygnięcia mogą zapaść nie tylko w osobnym postępowaniu opiekuńczym, ale także w wyroku orzekającym rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa.

Zmiana wcześniejszego rozstrzygnięcia

Żadne orzeczenie dotyczące władzy rodzicielskiej nie jest ostateczne w sensie niewzruszalnym. Jeśli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może zmienić orzeczenie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania zawarte w wyroku rozwodowym, separacyjnym, unieważniającym małżeństwo czy ustalającym pochodzenie dziecka. Co więcej, sąd opiekuńczy może zmienić swoje własne postanowienie, nawet prawomocne, jeśli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy – to zasada ogólna, która w praktyce oznacza, że zmiana okoliczności życiowych (np. poprawa sytuacji rodzica, nowe zagrożenie dla dziecka) zawsze otwiera drogę do ponownego rozpatrzenia sprawy.

Wymogi proceduralne – kiedy konieczna jest rozprawa

Postanowienia w sprawach o powierzenie wykonywania, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i przywrócenie władzy rodzicielskiej, a także o ustalenie, ograniczenie albo zakazanie kontaktów z dzieckiem, mogą być wydane tylko po przeprowadzeniu rozprawy. Dotyczy to także zmiany takich rozstrzygnięć zawartych w wyroku rozwodowym, separacyjnym czy ustalającym pochodzenie dziecka. Postanowienia te stają się skuteczne i wykonalne dopiero po uprawomocnieniu się – nie natychmiast po ich wydaniu.

Wysłuchanie dziecka. Zanim sąd wyda orzeczenie co do istoty sprawy dotyczącej osoby lub majątku dziecka, wysłucha samo dziecko – jeśli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości – uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.

Wywiad środowiskowy. Sąd opiekuńczy może zarządzić przeprowadzenie przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego w celu zebrania informacji o dziecku i jego środowisku – w tym o jego zachowaniu, warunkach wychowawczych i życiowych, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki, kontaktach środowiskowych, stosunku rodziców do dziecka oraz podejmowanych oddziaływaniach wychowawczych.

Możliwość mediacji. W sprawach, w których dopuszczalne jest zawarcie ugody, sąd może skierować uczestników do mediacji – jej przedmiotem może być także określenie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej.

Wszczęcie z urzędu. W przeciwieństwie do wielu innych spraw cywilnych, sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu, bez konieczności oczekiwania na wniosek strony. Co więcej, każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie takiego postępowania, ma obowiązek zawiadomić o nim sąd opiekuńczy – obowiązek ten ciąży przede wszystkim na urzędach stanu cywilnego, sądach, prokuratorach, notariuszach, komornikach, organach administracji, Policji, placówkach oświatowych i organizacjach zajmujących się opieką nad dziećmi.

Jak działamy

Ocena realnego zagrożenia dobra dziecka. Pomagamy ocenić, czy sytuacja danej rodziny kwalifikuje się do któregokolwiek ze środków przewidzianych w art. 109 KRO, czy aż do pozbawienia władzy rodzicielskiej – i jaki środek będzie realnie proporcjonalny do okoliczności sprawy.

Reprezentacja rodziców żyjących w rozłączeniu. Pomagamy przygotować pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach, a w braku porozumienia reprezentujemy klienta w sporze przed sądem opiekuńczym.

Obrona przed nieuzasadnionym ograniczeniem lub pozbawieniem władzy rodzicielskiej. Reprezentujemy rodziców, wobec których wnioskowane jest ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, pomagając wykazać, że zarzucane zaniedbania nie mają charakteru rażącego, albo że przeszkoda w wykonywaniu władzy nie ma charakteru trwałego.

Wnioski o przywrócenie władzy rodzicielskiej. Pomagamy rodzicom, których sytuacja życiowa uległa poprawie, w przygotowaniu wniosku o przywrócenie wcześniej odebranej władzy rodzicielskiej.

Sprawy o ustanowienie reprezentanta dziecka. Doradzamy i reprezentujemy strony w postępowaniach, w których konieczne jest ustanowienie dla dziecka niezależnego reprezentanta – np. w sporach między rodzicami a dzieckiem.

Wsparcie w sprawach dotyczących zarządu majątkiem dziecka. Pomagamy rodzicom uzyskać wymagane zezwolenie sądu opiekuńczego na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Skontaktuj się z nami

Jeśli toczy się przeciwko Tobie postępowanie o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, potrzebujesz uregulować sposób jej wykonywania z drugim rodzicem, albo chcesz ubiegać się o przywrócenie wcześniej odebranej władzy – skontaktuj się z nami.

📞 +48 61 222 49 63
✉️ kancelaria@prawnikpoznanski.pl

Kowalak Jędrzejewska Konrady i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni
ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań

🗓️ Konsultacje stacjonarne i online – w pilnych sprawach możliwy kontakt poza godzinami pracy

Oddział Jarocin:
Aleja Niepodległości 6, 63-200 Jarocin
Tel.: +48 575 641 021
E-mail: adwokat@kancelariajarocin.pl