Majątkowe umowy małżeńskie

„Podpiszemy intercyzę” – to sformułowanie kojarzy się w Polsce niemal wyłącznie z rozdzielnością majątkową i bywa odbierane jako wyraz braku zaufania między małżonkami. To błędne postrzeganie. Umowa majątkowa małżeńska to elastyczne narzędzie prawne, które pozwala małżonkom samodzielnie ukształtować zasady rządzące ich majątkiem – i wcale nie musi oznaczać całkowitego rozdzielenia finansów. Może np. tylko rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową, albo wprowadzić rozwiązanie pośrednie, łączące elementy niezależności finansowej z późniejszym rozliczeniem wypracowanego majątku.

Ta zakładka wyjaśnia, jakie ustroje majątkowe przewiduje polskie prawo, czym się różnią i kiedy warto rozważyć zawarcie umowy majątkowej.

Ustrój ustawowy jako punkt wyjścia

Jeśli małżonkowie nie zawarli żadnej umowy majątkowej, od chwili ślubu obowiązuje ich z mocy samego prawa wspólność ustawowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich – to tzw. majątek wspólny. Do majątku wspólnego należą w szczególności: wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i z majątków osobistych, a także środki zgromadzone na rachunkach funduszy emerytalnych i kontach OIPE każdego z małżonków.

Co pozostaje majątkiem osobistym mimo wspólności. Ustawa wyodrębnia katalog składników, które – niezależnie od wspólności ustawowej – zawsze należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Najważniejsze z nich to:

przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności,
przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę (chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej),
przedmioty służące wyłącznie zaspokajaniu osobistych potrzeb jednego z małżonków,
odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz zadośćuczynienie za krzywdę (choć nie dotyczy to renty należnej z tytułu utraty zdolności do pracy),
prawa autorskie, prawa własności przemysłowej i inne prawa twórcy,
wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę jednego z małżonków (choć samo pobrane już wynagrodzenie wchodzi do majątku wspólnego – to rozróżnienie bywa mylące).

Zarząd majątkiem wspólnym. Co do zasady każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Są jednak czynności, do których potrzebna jest zgoda drugiego małżonka – dotyczy to przede wszystkim rozporządzania nieruchomościami, gospodarstwem rolnym lub przedsiębiorstwem, a także darowizn z majątku wspólnego (poza drobnymi, zwyczajowo przyjętymi).

Umowa majątkowa małżeńska – forma i możliwości

Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Umowa taka może zostać zawarta zarówno w trakcie małżeństwa, jak i wcześniej – może poprzedzać samo zawarcie związku małżeńskiego (to właśnie potocznie nazywana jest intercyzą przedślubną).

Umowa majątkowa może być w każdej chwili zmieniona lub rozwiązana. Jeśli zostanie rozwiązana w trakcie trwania małżeństwa, między małżonkami z powrotem powstaje wspólność ustawowa – chyba że strony postanowiły inaczej.

Skuteczność wobec osób trzecich. Małżonek może powoływać się na umowę majątkową względem innych osób tylko wtedy, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. To istotne praktycznie – sama umowa notarialna nie chroni automatycznie przed roszczeniami wierzycieli, którzy o niej nie wiedzieli.

Cztery ustroje majątkowe do wyboru

Wspólność umowna (rozszerzona lub ograniczona)

Do wspólności ustanowionej umową stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej, z pewnymi ograniczeniami. Nie można przez umowę majątkową rozszerzyć wspólności na:

przedmioty, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
prawa niezbywalne, przysługujące tylko jednej osobie,
wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała czy zadośćuczynienia za krzywdę (o ile nie wchodzą one już do wspólności ustawowej),
niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę.

W praktyce oznacza to, że pewne elementy majątku osobistego pozostaną poza wspólnością, niezależnie od woli małżonków. Warto też wiedzieć: jeśli wierzytelność wobec jednego z małżonków powstała jeszcze przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z tych przedmiotów, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby wspólności nie rozszerzono – rozszerzenie wspólności nie może więc służyć ucieczce przed wcześniejszymi długami.

Rozdzielność majątkowa

To najprostszy ustrój, potocznie nazywany „pełną intercyzą”. Każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i ten nabyty później – i zarządza nim samodzielnie, bez udziału drugiego małżonka. Nie ma tu żadnego wspólnego majątku podlegającego późniejszemu podziałowi (poza przedmiotami nabytymi wspólnie na współwłasność, co jest już kwestią odrębną od ustroju majątkowego).

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków

To rozwiązanie pośrednie, łączące niezależność finansową w trakcie trwania małżeństwa z pewnym mechanizmem sprawiedliwościowym na wypadek jego ustania.

W trakcie trwania małżeństwa działa jak zwykła rozdzielność – każdy zarządza swoim majątkiem samodzielnie. Różnica ujawnia się dopiero po ustaniu tego ustroju: małżonek, którego dorobek (czyli wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy) jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa.

Przy obliczaniu dorobku pomija się m.in. przedmioty nabyte przed zawarciem umowy oraz te wchodzące w skład typowego majątku osobistego (np. z dziedziczenia czy darowizny), ale dolicza się wartość darowizn dokonanych przez jednego z małżonków na rzecz osób trzecich (z wyjątkiem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych i drobnych, zwyczajowo przyjętych), wartość usług świadczonych osobiście przez jednego małżonka na rzecz majątku drugiego, a także nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka pochodzących z majątku drugiego. Dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności i według cen z chwili rozliczenia.

Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków, a w razie braku porozumienia co do sposobu lub wysokości wyrównania – rozstrzyga sąd. Ten ustrój bywa wybierany przez małżonków, z których jedno prowadzi działalność gospodarczą wiążącą się z ryzykiem finansowym – rozdzielność chroni majątek drugiego małżonka przed odpowiedzialnością za długi biznesowe, a wyrównanie dorobków zapewnia, że w razie rozwodu obie strony sprawiedliwie skorzystają z sukcesu finansowego wypracowanego w trakcie małżeństwa.

Rozdzielność przymusowa – gdy powstaje bez umowy

Rozdzielność majątkowa nie zawsze wymaga umowy notarialnej. Powstaje też w innych sytuacjach, niezależnie od woli małżonków:

Na żądanie jednego z małżonków przed sądem. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Sąd wyznacza wtedy dzień, od którego rozdzielność powstaje – co do zasady dzień wydania wyroku, ale w wyjątkowych wypadkach (np. gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu) sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa.

Na żądanie wierzyciela. Ustanowienia rozdzielności przez sąd może żądać także wierzyciel jednego z małżonków – jeśli uprawdopodobni, że zaspokojenie jego wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego. To istotne narzędzie ochrony wierzycieli przed sytuacją, w której dłużnik „chowa” majątek we wspólności małżeńskiej.

Z mocy samego prawa, bez potrzeby jakiegokolwiek orzeczenia – w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Gdy przyczyna ustanie (ubezwłasnowolnienie zostanie uchylone albo postępowanie upadłościowe umorzone, ukończone lub uchylone), między małżonkami z powrotem powstaje ustawowy ustrój majątkowy.

W razie orzeczenia separacji – separacja automatycznie powoduje powstanie rozdzielności majątkowej między małżonkami. Z chwilą zniesienia separacji powstaje z powrotem wspólność ustawowa, chyba że małżonkowie na zgodny wniosek zdecydują się utrzymać rozdzielność.

Podział majątku wspólnego

Warto pamiętać, że w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać swoim przyszłym udziałem w tym majątku. Dopiero z chwilą ustania wspólności (np. przez rozwód, separację, śmierć jednego z małżonków, zawarcie umowy o rozdzielności) otwiera się droga do podziału.

Co do zasady oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Z ważnych powodów każdy z małżonków może jednak żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia, w jakim każde z nich przyczyniło się do powstania tego majątku – przy czym przy tej ocenie uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym, a nie tylko wkład finansowy.

Sprawę o podział majątku wspólnego prowadzi sąd miejsca położenia majątku, a jeśli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków – sąd spadku. W postępowaniu tym sąd rozstrzyga jednocześnie o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia między majątkiem wspólnym a osobistym podlegają zwrotowi. W razie sporu co do nierównych udziałów sąd może wydać w tym zakresie odrębne postanowienie wstępne, zanim przejdzie do samego podziału składników majątku.

Na wniosek jednego z małżonków sąd może dokonać podziału majątku wspólnego już w samym wyroku rozwodowym – pod warunkiem, że nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu rozwodowym.

Rozliczenie wydatków i nakładów

Niezależnie od podziału samych składników majątku, każdy z małżonków ma prawo żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Działa to też w drugą stronę: każdy z małżonków powinien zwrócić majątkowi wspólnemu wydatki i nakłady poczynione z tego majątku na swój majątek osobisty – z wyjątkiem nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód.

Nie można natomiast żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych na zaspokojenie potrzeb rodziny (np. bieżące utrzymanie, edukację dzieci) – chyba że zwiększyły one wartość majątku, która pozostała w chwili ustania wspólności. Zwrotu dokonuje się zwykle dopiero przy podziale majątku wspólnego, choć sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeśli wymaga tego dobro rodziny.

Jak działamy

Doradztwo przy wyborze ustroju majątkowego. Pomagamy parom planującym ślub albo już będącym w związku małżeńskim ocenić, który ustrój majątkowy najlepiej odpowiada ich sytuacji – zwłaszcza gdy jedno z małżonków prowadzi działalność gospodarczą, ma znaczący majątek osobisty sprzed małżeństwa, albo planuje przyszłe inwestycje.

Przygotowanie do zawarcia umowy notarialnej. Choć samą umowę majątkową małżeńską sporządza notariusz, pomagamy klientom przygotować się do tej czynności – przeanalizować konsekwencje wybranego ustroju i sformułować dodatkowe postanowienia umowne tam, gdzie prawo na to pozwala.

Reprezentacja w sprawach o ustanowienie rozdzielności przez sąd. Prowadzimy sprawy, w których jeden z małżonków chce, by sąd ustanowił rozdzielność majątkową wbrew woli lub bez udziału drugiego małżonka – z ważnych powodów, takich jak trwałe rozłączenie czy nieodpowiedzialne zarządzanie majątkiem wspólnym przez współmałżonka.

Reprezentacja wierzycieli. Pomagamy wierzycielom w wykazaniu przesłanek do ustanowienia rozdzielności majątkowej dłużnika pozostającego w związku małżeńskim, gdy jest to niezbędne dla skutecznej egzekucji.

Prowadzenie spraw o podział majątku wspólnego. Reprezentujemy klientów w postępowaniach o podział majątku wspólnego po rozwodzie, separacji lub zawarciu umowy o rozdzielności – w tym w sporach o ustalenie nierównych udziałów oraz o rozliczenie nakładów i wydatków między majątkami.

Sprawy o wyrównanie dorobków. Prowadzimy sprawy o wyrównanie dorobków dla małżonków, którzy wybrali ten ustrój majątkowy, pomagając w prawidłowym ustaleniu wartości dorobku każdej ze stron.

Skontaktuj się z nami

Jeśli planujesz małżeństwo i zastanawiasz się nad umową majątkową, chcesz zmienić dotychczasowy ustrój majątkowy w trakcie małżeństwa, albo potrzebujesz pomocy w podziale majątku wspólnego po rozwodzie – skontaktuj się z nami.

📞 +48 61 222 49 63
✉️ kancelaria@prawnikpoznanski.pl

Kowalak Jędrzejewska Konrady i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni
ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań

🗓️ Konsultacje stacjonarne i online – w pilnych sprawach możliwy kontakt poza godzinami pracy

Oddział Jarocin:
Aleja Niepodległości 6, 63-200 Jarocin
Tel.: +48 575 641 021
E-mail: adwokat@kancelariajarocin.pl