Kontakty z dzieckiem

„Chcę zabrać zakazać mu kontaktów, bo nie płaci alimentów” – to jedno z najczęstszych błędnych przekonań, z jakimi spotykamy się w sprawach rodzinnych. Tymczasem prawo do kontaktów z dzieckiem jest niezależne od władzy rodzicielskiej – to dwie odrębne instytucje prawne, rządzące się różnymi zasadami. Rodzic może być pozbawiony władzy rodzicielskiej, a mimo to zachować prawo do kontaktów z dzieckiem. Może też mieć pełnię władzy rodzicielskiej, a jednocześnie mieć te kontakty przez sąd ograniczone.

Ta zakładka wyjaśnia, jak wygląda regulowanie kontaktów z dzieckiem w praktyce – kto ma do nich prawo, kiedy sąd może je ograniczyć, a kiedy wręcz zakazać, i co zrobić, gdy orzeczenie nie jest respektowane.

Kontakty a władza rodzicielska – kluczowa różnica

To rozróżnienie, które warto zrozumieć na samym początku, bo błędne jego pojmowanie prowadzi do wielu nieporozumień w sprawach rodzinnych.

Władza rodzicielska to ogół praw i obowiązków związanych z pieczą nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowaniem – to rodzic decyduje np. o szkole, leczeniu, wyjeździe za granicę.

Kontakty z dzieckiem to osobne prawo i jednocześnie obowiązek – zarówno rodzica, jak i dziecka – do utrzymywania ze sobą więzi. Artykuł 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi to wprost: kontakty przysługują niezależnie od władzy rodzicielskiej. Obejmują przede wszystkim przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie go poza miejsce stałego pobytu), ale też bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję i inne środki komunikacji na odległość, w tym elektroniczne.

Oznacza to w praktyce, że nawet rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej może zachować prawo do spotkań z dzieckiem – i odwrotnie, sąd może ograniczyć albo zakazać kontaktów, nie ruszając przy tym władzy rodzicielskiej danej osoby.

Jak ustala się sposób kontaktów

Gdy rodzice się porozumiewają. Jeśli dziecko mieszka na stałe u jednego z rodziców, o sposobie utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem rodzice decydują wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Dopiero brak takiego porozumienia otwiera drogę do sądu.

Gdy potrzebna jest interwencja sądu. W braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Sprawa o ustalenie, ograniczenie lub zakazanie kontaktów może zostać rozstrzygnięta wyłącznie po przeprowadzeniu rozprawy – to samo dotyczy zmiany takich rozstrzygnięć zawartych już w wyroku rozwodowym, separacyjnym czy ustalającym pochodzenie dziecka. Postanowienie staje się skuteczne i wykonalne dopiero po jego uprawomocnieniu się.

Możliwość mediacji. W sprawach, w których dopuszczalne jest zawarcie ugody, sąd może skierować uczestników do mediacji – przedmiotem mediacji może być także sposób wykonywania władzy rodzicielskiej. Jeśli strony nie wskazały wspólnie mediatora, sąd kieruje je do mediacji prowadzonej przez stałego mediatora.

Kto jeszcze może mieć prawo do kontaktów. Przepisy o kontaktach stosuje się odpowiednio nie tylko do rodziców, ale też do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej, a także innych osób – jeśli przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem. To ważna, często pomijana informacja: dziadkowie, którzy np. po rozwodzie rodziców tracą kontakt z wnukami, mogą dochodzić swojego prawa do kontaktów przed sądem opiekuńczym na tych samych zasadach co rodzic.

Kiedy sąd ograniczy kontakty

Sąd opiekuńczy może ograniczyć kontakty rodzica z dzieckiem, jeśli wymaga tego jego dobro. Ustawa wskazuje konkretne, stopniowalne formy takiego ograniczenia – od najłagodniejszych po najbardziej dotkliwe:

zakaz zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu – rodzic może się z dzieckiem spotykać, ale nie może np. zabrać go na wyjazd czy nocleg,
zezwolenie na spotkania tylko w obecności innej osoby – drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd,
ograniczenie kontaktów do określonych sposobów porozumiewania się na odległość – np. tylko rozmowy telefoniczne albo wideorozmowy, bez spotkań osobistych,
zakaz porozumiewania się na odległość,
zakaz spotykania się z dzieckiem – to najdalej idąca forma ograniczenia, poza całkowitym zakazem kontaktów.

Sąd dobiera formę ograniczenia proporcjonalnie do sytuacji – nie każde ograniczenie musi oznaczać całkowite odcięcie rodzica od dziecka.

Kiedy sąd zakaże kontaktów całkowicie

To najdalej idąca ingerencja – ustawa mówi, że jeśli utrzymywanie kontaktów rodzica z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd ma obowiązek ich zakazać (nie tylko możliwość, ale obowiązek – przepis ma charakter kategoryczny). Dotyczy to sytuacji poważniejszych niż te uzasadniające zwykłe ograniczenie – np. przemocy wobec dziecka, demoralizującego wpływu, realnego zagrożenia jego bezpieczeństwa.

Dodatkowe narzędzia sądu przy ustalaniu kontaktów

Skierowanie na terapię. Orzekając w sprawie kontaktów, sąd opiekuńczy może zobowiązać rodziców do określonego postępowania – w szczególności skierować ich do placówek lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub inną stosowną pomocą, z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania takich zarządzeń.

Zabezpieczenie wykonania kontaktów już na etapie ich ustalania. Sąd, ustalając kontakty, może z góry podjąć kroki zabezpieczające ich rzeczywiste wykonanie – może:

zobowiązać osobę uprawnioną do kontaktu albo osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, do pokrycia kosztów podróży i pobytu dziecka (a nawet osoby mu towarzyszącej), w tym kosztów powrotu do miejsca stałego pobytu,
zobowiązać osobę sprawującą pieczę nad dzieckiem do złożenia na rachunek depozytowy Ministra Finansów określonej kwoty – jako zabezpieczenia na wypadek niewykonania obowiązków wynikających z postanowienia (nie dotyczy to rodzin zastępczych i placówek opiekuńczych),
odebrać od uprawnionego lub od osoby sprawującej pieczę przyrzeczenie określonego zachowania.

Zmiana wcześniejszego rozstrzygnięcia. Sąd opiekuńczy może zmienić swoje postanowienie – jeśli wymaga tego dobro dziecka. Oznacza to, że orzeczenie o kontaktach nigdy nie jest ostateczne w sensie niewzruszalnym; zmiana okoliczności (np. poprawa sytuacji rodzica, zmiana wieku i potrzeb dziecka) uzasadnia wystąpienie o nowe rozstrzygnięcie.

Kto może wystąpić do sądu

Z wnioskiem o uregulowanie, ograniczenie, zakazanie lub zmianę sposobu kontaktów może wystąpić:

każdy z rodziców,
opiekun dziecka, jeśli sytuacja tego wymaga,
dziadkowie, rodzeństwo i inne osoby uprawnione do kontaktów – jeśli przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem,
w niektórych przypadkach – prokurator, jeśli wymaga tego dobro dziecka lub interes społeczny.

Sprawy te rozpoznaje sąd opiekuńczy (sąd rodzinny), właściwy według miejsca zamieszkania dziecka, a w braku takiej podstawy – według miejsca jego pobytu.

Przed wydaniem orzeczenia w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka sąd wysłucha samo dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości – uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.

Gdy orzeczenie nie jest respektowane – egzekwowanie kontaktów

To jeden z najbardziej frustrujących aspektów spraw o kontakty: uzyskanie orzeczenia sądu to dopiero połowa sukcesu, jeśli drugi rodzic go nie respektuje. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje na tę sytuację odrębną, dwuetapową procedurę egzekucyjną.

Krok pierwszy: zagrożenie zapłatą. Jeśli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody w przedmiocie kontaktów, sąd opiekuńczy – uwzględniając jej sytuację majątkową – zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz uprawnionego oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku. Ten sam mechanizm działa w drugą stronę: jeśli to osoba uprawniona do kontaktu (albo osoba, której kontaktu zakazano) narusza swoje obowiązki, sąd zagrozi zapłatą na rzecz osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem.

Krok drugi: faktyczne nakazanie zapłaty. Jeśli mimo zagrożenia dana osoba nadal nie wypełnia swojego obowiązku, sąd nakazuje zapłatę należnej sumy pieniężnej, ustalając jej wysokość stosownie do liczby naruszeń. W wyjątkowych wypadkach, ze względu na zmianę okoliczności, sąd może zmienić wysokość wcześniej ustalonej sumy. Prawomocne postanowienie nakazujące zapłatę jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności – można od razu skierować sprawę do komornika.

Ważne ograniczenie wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny orzekł (wyrok z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20), że przepisy te są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie obowiązku wynika z zachowania samego dziecka, niewywołanego przez osobę sprawującą nad nim pieczę. Innymi słowy: rodzica sprawującego pieczę nie można obciążyć karą finansową za to, że starsze dziecko samo, wbrew jego staraniom, odmawia spotkania z drugim rodzicem – to istotna linia obrony w takich sprawach.

Zwrot poniesionych wydatków. Niezależnie od powyższego mechanizmu, jeśli do kontaktu nie doszło z winy osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem, sąd przyzna uprawnionemu do kontaktu zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem do tego kontaktu (np. koszty podróży). Ten sam mechanizm działa odwrotnie, jeśli to uprawniony do kontaktu narusza swoje obowiązki.

Formalności. Do wniosku o wszczęcie takiego postępowania trzeba dołączyć odpis wykonalnego orzeczenia albo ugody w przedmiocie kontaktów. Postępowanie w tych sprawach – w odróżnieniu od zwykłych spraw opiekuńczych – nie może być wszczęte przez sąd z urzędu; potrzebny jest wniosek, i to każde kolejne postanowienie wymaga osobnego wniosku. Przed wydaniem postanowienia sąd wysłuchuje uczestników postępowania. Jeśli przez sześć miesięcy od uprawomocnienia się ostatniego postanowienia nie wpłynie kolejny wniosek, sąd umarza postępowanie.

Te same zasady przy opiece naprzemiennej. Cała opisana procedura stosuje się odpowiednio także do orzeczeń, w których sąd ustalił, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach (tzw. piecza naprzemienna).

Jak działamy

Przygotowanie wniosku o uregulowanie kontaktów. Pomagamy sformułować wniosek do sądu opiekuńczego – zarówno gdy strony nie mogą dojść do porozumienia, jak i gdy chcemy formalnie zatwierdzić wypracowane już ustalenia.

Reprezentacja w sprawach o ograniczenie lub zakaz kontaktów. Prowadzimy sprawy zarówno w imieniu rodzica, który chce ochronić dziecko przed szkodliwym wpływem drugiego rodzica, jak i w imieniu rodzica, wobec którego wnioskowane jest ograniczenie kontaktów.

Wsparcie dla dziadków i innych bliskich osób. Pomagamy dziadkom oraz innym osobom uprawnionym w dochodzeniu prawa do kontaktów z wnukami czy innymi bliskimi dziećmi, gdy rodzice utrudniają lub uniemożliwiają takie spotkania.

Doradztwo przy zmianie orzeczenia. Jeśli zmieniła się sytuacja życiowa – Twoja albo dziecka – doradzamy, czy i jak można skutecznie wystąpić o zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia sądu w sprawie kontaktów.

Egzekwowanie niewykonywanych kontaktów. Prowadzimy postępowania o zagrożenie i nakazanie zapłaty wobec rodzica utrudniającego kontakty – w tym z wykorzystaniem argumentu o zachowaniu samego dziecka, gdy to on, a nie rodzic sprawujący pieczę, faktycznie odmawia spotkania.

Obrona przed nieuzasadnionym roszczeniem o zapłatę. Reprezentujemy też rodziców, wobec których wnioskowane jest nakazanie zapłaty za rzekome utrudnianie kontaktów – analizując, czy przyczyną braku kontaktu rzeczywiście było zachowanie rodzica, czy samodzielna decyzja dziecka.

Skontaktuj się z nami

Jeśli potrzebujesz uregulować kontakty z dzieckiem, drugi rodzic utrudnia Ci spotkania mimo istniejącego orzeczenia, albo to Ty obawiasz się o bezpieczeństwo dziecka podczas kontaktów z drugim rodzicem – skontaktuj się z nami.

📞 +48 61 222 49 63
✉️ kancelaria@prawnikpoznanski.pl

Kowalak Jędrzejewska Konrady i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni
ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań

🗓️ Konsultacje stacjonarne i online – w pilnych sprawach możliwy kontakt poza godzinami pracy

Oddział Jarocin:
Aleja Niepodległości 6, 63-200 Jarocin
Tel.: +48 575 641 021
E-mail: adwokat@kancelariajarocin.pl